Dokumentet mbi të cilat bazohet reforma e re territoriale e propozuar nga shumica ofrojnë një pamje të polarizimit demografik të Shqipërisë, se si emigrimi dhe lëvizjet e brendshme kanë zbrazur qytetet e vogla dhe zonat rurale dhe popullsia është përqendruar në disa qendra urbane.
“Reforma Administrativo-Territoriale 2.0”, dokumenti i hartuar nga ekspertët e PS-së në Komisionin e Posaçëm Parlamentar, identifikon një grup njësive vendore që shfaqin dobësi të përsëritura në funksionalitet, ekonomi, demografi dhe financa për të justifikuar nevojën për rikonfigurimin e hartës së ndarjes territoriale.
Analiza bazohet në tre indekse që tregojnë një tablo thellësisht të polarizuar demografike, ekonomike dhe funksionale të bashkive, ku nga njëra anë ka disa qendra urbane ku jo vetëm që është e përqendruar popullsia, por ka edhe zhvillim ekonomik, dhe nga ana tjetër ka periferi, veçanërisht zonat verilindore, juglindore dhe malore, të cilat vuajnë nga një rreth vicioz tkurrjeje dhe plakjeje të popullsisë, një ekonomi mbijetese me pak vende pune formale dhe buxhete bashkiake që mbijetojnë vetëm nga qeveria qendrore, duke përdorur fondet vetëm për pagat e administratës lokale.
Indeksi i Masës Urbane (IMU), një nga tre dokumentet analitike mbi të cilat u bazua propozimi për një hartë të re me 46 bashki, duke bashkuar 15 njësi vendore me bashkitë më të mëdha brenda rajonit, dokumenton transformimin territorial të Shqipërisë pas viteve 1990, me më pak qendra në rritje dhe gjithnjë e më shumë bashki që humbasin banorë.
Të dhënat e përpunuara nxjerrin në pah një Shqipëri të ndarë në tre realitete: një grup shumë i vogël bashkish që vazhdojnë të tërheqin popullsi dhe aktivitet ekonomik, një grup bashkish me potencial të ndërmjetëm dhe një shumicë e territorit që po humbet masë kritike të popullsisë.
Analiza është ndërtuar mbi të dhënat e Regjistrimit të Popullsisë të vitit 2023 dhe, e përfshirë në raportin teknik që shoqëron reformën, sugjeron se vendi po përjeton një përqendrim të popullsisë në gjithnjë e më pak qendra urbane, ndërsa pjesa tjetër e territorit po humbet banorë, funksione dhe kapacitete zhvillimi.
Rezultatet e indeksit tregojnë se vetëm 13 bashki klasifikohen si bashki me një nivel të lartë të masës urbane, por ato janë shtëpia e 62.5% të popullsisë së vendit. Nga ana tjetër, 30 bashki, pothuajse gjysma e hartës administrative, klasifikohen si të ulëta dhe përbëjnë vetëm 14.2% të popullsisë, ndërsa 18 bashki renditen në kategorinë e ndërmjetme ose mesatare.
Sipas të dhënave, popullsia e vendit është e përqendruar në kryeqytet, ku jetojnë mbi gjysmë milioni banorë, e ndjekur nga bashkitë e Durrsit, Vlorës, Elbasanit, Shkodrës, Fierit, Kamëzit dhe Beratit.
Në anën tjetër, me më pak banorë, janë bashki të tilla si Pusteci, Libohova, Himara, Këlcyra, Memaliaj, Selenica, Dropulli, Finiqi, Delvina dhe Kolonja, të cilat kanë humbur peshë demografike dhe urbane, sipas indeksit.
Analiza e ekspertëve të shumicës nuk e ndërton indeksin vetëm mbi numrin e banorëve, por kombinon tregues të tjerë si: madhësia e popullsisë, dendësia reale e popullsisë, mënyra se si shpërndahet popullsia në territor, raporti i varësisë demografike dhe niveli i urbanizimit.
Kjo do të thotë që një bashki mund të ketë një sipërfaqe të madhe, por nëse popullsia është e përqendruar në një qytet të vogël dhe pjesa tjetër e territorit është bosh, ajo konsiderohet strukturalisht e dobët.
Një nga gjetjet më domethënëse është se mesatarisht 57% e territorit është e pabanuar. Në nivel kombëtar, koeficienti 'Gini' që mat raportin e banorëve për km katror është 0.86, që tregon se banorët janë të përqendruar në disa zona, ndërsa pjesë të mëdha të territorit mbeten të zbrazëta.
Kjo është veçanërisht e dukshme në Kolonjë dhe Korçë, ku treguesi arrin në 0.97, duke treguar se popullsia është e përqendruar në disa zona urbane dhe se bashkitë kanë një përhapje të gjerë në territor. Ndërkohë, Bashkia e Kamzës ka vlerën më të ulët, 0.42, duke treguar se territori i kësaj bashkie është i banuar. Në përgjithësi, mesatarisht, rreth 57% e territorit të një bashkie është bosh.
Të dhënat tregojnë gjithashtu një popullsi në plakje të komunave.
'Raporti i varësisë', i cili tregon barrën që fëmijët dhe të moshuarit përbëjnë për popullsinë në moshë pune, tregon se në shumicën e bashkive (51) kjo barrë është më e lartë se mesatarja kombëtare dhe, në shumë prej tyre, të moshuarit janë më të shumtë se fëmijët.
Analiza tregon gjithashtu një nivel të ulët urbanizimi me një normë mesatare prej 29.8% në 60 bashki, duke përjashtuar Tiranën në analizë, ndërsa “25 bashki nuk kanë asnjë vendbanim që përmbush kriteret për t’u quajtur qytet”. Bazuar në këtë kriter, vetëm 6 bashki mund të klasifikohen si qytete, 13 si qyteza/periferi dhe 42 si rurale.
Ky transformim demografik është një nga argumentet mbi të cilat anëtarët socialistë të Komisionit të Posaçëm Parlamentar për Reformën Territoriale mbështesin nevojën për një hartë të re me 46 bashki.
Dokumenti analitik i PS-së konstaton se vendi nuk ka më të njëjtën shpërndarje të popullsisë siç kishte në vitin 2014, kur u zbatua ndarja aktuale administrative-territoriale, e cila synonte të krijonte bashki më të mëdha dhe më efikase.
“Disa zona janë rritur, ndërsa të tjerat kanë humbur një pjesë të konsiderueshme të popullsisë së tyre”, thuhet në raport, duke argumentuar se disa bashki kanë vështirësi në sigurimin e financave të qëndrueshme, stafit të kualifikuar dhe kapacitetit administrativ.
Dokumenti gjithashtu nuk e redukton problemin vetëm në kufijtë administrativë, por pranon se ndryshimet demografike lidhen me lëvizjen e popullsisë drejt qendrave më të mëdha, plakjen e popullsisë, pabarazitë territoriale dhe përqendrimin ekonomik, fenomene që kanë ndryshuar mënyrën e funksionimit të bashkive shqiptare dhe sugjeron se ndryshimi i kufijve administrativë vetëm nuk mund t’i zgjidhë sfidat që rrjedhin nga emigrimi, plakja demografike dhe përqendrimi ekonomik.
Socialistët i kanë paraqitur Kuvendit një projektligj që propozon një ndarje të re të hartës administrative-territoriale duke bashkuar disa njësi të vogla me bashki më të mëdha, pa argumentuar se si harta e re do t’i zgjidhë këto probleme.
Sipas hartës së re, bashkitë Fushë-Arrëz, Klos, Rrogozhinë, Dimal, Poliçan, Patos, Divjakë, Selenicë, Maliq, Këlcyrë, Memaliaj, Libohëvë, Cërrik, Belsh dhe Prrenjas humbasin statusin e njësive të pavarura të vetëqeverisjes vendore dhe bashkohen me bashkitë fqinje më të mëdha.
Propozimi është përballur me kundërshtimin e banorëve të këtyre zonave, të cilët janë ngritur në protesta, pasi e shohin veten të privuar nga qasja në shërbimet publike me bashkimin e njësive të tyre lokale. /BIRN
