Historia shqiptare nuk mund të lexohet me frikë. Nuk mund të lexohet me sy të mbyllur. Nuk mund të lexohet as me nostalgji perandorake, as me fanatizëm fetar, as me përralla të bukura për “bashkëjetesë” kur në fund të saj mbeti një komb i plagosur, një gjuhë e ndaluar, një identitet i vonuar dhe një tokë e copëtuar.
Perandoria Osmane nuk ishte një administratë neutrale mbi shqiptarët. Ishte një perandori pushtuese që për shekuj i mbajti tokat shqiptare si pronë fiskale, ushtarake dhe strategjike. Ajo mori taksa, mori djem, mori gjak, mori besnikëri të detyruar, shtypi kryengritje, pengoi gjuhën, pengoi shkollën, dobësoi vetëdijen kombëtare dhe në fund, kur trupi i saj perandorak po rrëzohej, nuk e mbrojti më shqiptarin. E la në tryezat diplomatike si plaçkë kufijsh.
Në gjuhën e traktateve ndërkombëtare kjo quhet humbje territoriale, cedim, ndarje, aneksim. Por në gjuhën e plagës shqiptare, kjo ishte shitje politike e një populli që për shekuj ishte përdorur si krah pune, si mish për ushtri dhe si tokë për pazare.
Perandoria që nuk e njohu shqiptarin si komb
Për shekuj, shqiptarët jetuan brenda Perandorisë Osmane jo si komb me të drejta kombëtare, por si pjesë e një sistemi ku identiteti kryesor politik ishte feja dhe besnikëria ndaj sulltanit. Shqiptari nuk njihej si shqiptar në kuptimin modern kombëtar; ai futej në kategori fetare, administrative dhe ushtarake. Kjo ishte goditja e parë dhe më e gjatë: zhvendosja e identitetit nga kombi te perandoria.
Shqiptarët ishin myslimanë, katolikë, ortodoksë, bektashinj; por mbi të gjitha ishin shqiptarë. Perandoria nuk donte ta shihte këtë të vërtetë, sepse një shqiptar që e njihte veten si shqiptar bëhej rrezik politik. Një shqiptar që kërkonte shkollë shqipe, administratë shqipe, alfabet shqip dhe autonomi kombëtare, nuk ishte më thjesht nënshtetas. Ishte popull që po zgjohej.
Dhe zgjimi i shqiptarëve u pa nga Porta e Lartë si problem, jo si e drejtë.
Britannica e përshkruan Lidhjen Shqiptare të Prizrenit si organizatën e parë nacionaliste shqiptare, të formuar në vitin 1878 për të mbrojtur tokat shqiptare nga ndarja që kërcënonte t’i kalonte disa krahina te Mali i Zi, Serbia dhe Greqia. Pra, vetë lindja politike e nacionalizmit shqiptar erdhi si reagim ndaj rrezikut të copëtimit të tokave shqiptare nën hijen e dobësimit osman.
Gjuha shqipe: plagë e madhe e robërisë osmane
Një nga krimet më të rënda historike kundër shqiptarëve nuk ishte vetëm taksa, as vetëm ushtria, as vetëm dhuna fizike. Ishte goditja ndaj gjuhës.
Gjuha është shtylla e kombit. Pa gjuhë, një popull mund të kthehet në turmë. Pa shkollë, kombi mbetet i vonuar. Pa alfabet, kujtesa kombëtare copëtohet. Dhe pikërisht këtu Perandoria Osmane goditi shqiptarët për shekuj: duke penguar zhvillimin normal të arsimit shqip dhe të vetëdijes kombëtare.
Burime të historisë së arsimit shqiptar theksojnë se shkolla e parë shqipe në Korçë u hap në vitin 1887 pas një periudhe të gjatë pengesash dhe ndalimesh osmane ndaj arsimit shqip. Studimet mbi arsimin shqiptar vënë në dukje se autoritetet osmane e panë arsimin në gjuhën shqipe si kërcënim për “unitetin osman”, sepse gjuha shqipe nuk ishte thjesht mjet komunikimi: ishte instrument i bashkimit kombëtar.
Kjo është arsyeja pse alfabeti shqip nuk ishte thjesht çështje shkronjash. Kongresi i Manastirit më 1908 ishte një betejë kombëtare, jo një konferencë teknike. Aty shqiptarët po thoshin: ne nuk do të shkruajmë më sipas imponimeve të të tjerëve; ne do të shkruajmë si komb më vete. Universiteti i Tiranës e cilëson Kongresin e Manastirit si një nga kuvendet më të rëndësishme kombëtare në historinë politike dhe kulturore të shqiptarëve në fillim të shekullit XX.
Pra, aktakuza nis këtu: një perandori që sundoi për shekuj mbi shqiptarët nuk ndërtoi kombin shqiptar, nuk e zhvilloi shkollën shqipe, nuk e mbrojti gjuhën shqipe, nuk e njohu kulturën shqiptare si themel politik. Përkundrazi, për shumë kohë ajo e pa zgjimin shqiptar si kërcënim për mbijetesën e vet.
Taksa, varfërim dhe shfrytëzim
Shqiptari u përdor si burim taksash, si trup ushtarak dhe si zonë strategjike. Perandoria mori nga këto toka më shumë sesa dha. Ajo nuk ndërtoi një shtet shqiptar, nuk ndërtoi një administratë shqiptare, nuk krijoi institucione kombëtare shqiptare. Ajo krijoi vilajete osmane, sanxhaqe, kazà, garnizone, poste taksash dhe struktura që i shërbenin Stambollit.
Me reformat e Tanzimatit në shekullin XIX, Perandoria synoi modernizimin dhe centralizimin e vet, por për shqiptarët kjo shpesh u përkthye në kufizim të autonomive lokale, rritje të barrës fiskale dhe shërbim të detyrueshëm ushtarak. Studime mbi trajtimin e Tanzimatit në historiografinë shqiptare e përshkruajnë këtë periudhë si përplasje mes reformës perandorake dhe interesave shqiptare, ku centralizimi osman perceptohej si kërcënim ndaj strukturave lokale dhe identitetit.
Kjo do të thotë se shqiptari nuk ishte “partner” i Perandorisë. Ishte nënshtetas i dobishëm për sa kohë paguante, luftonte, duronte dhe heshtte. Kur kërkonte të drejta, kthehej në rebel. Kur kërkonte shkollë, bëhej i dyshimtë. Kur kërkonte autonomi, quhej rrezik. Kur kërkonte Shqipëri, përplasej me perandorinë.
Fëmijët e marrë: devshirme, taksa e gjakut
Një plagë tjetër e madhe historike është sistemi i devshirmesë, i njohur në histori si rekrutimi i djemve të krishterë nga provincat ballkanike për t’u konvertuar dhe për t’u përgatitur për shërbim ushtarak ose administrativ në Perandorinë Osmane. Britannica e përshkruan devshirmenë si sistem ku të rinjtë e krishterë nga Ballkani merreshin, konvertoheshin në Islam dhe trajnoheshin për shërbim ushtarak ose administrativ; ky sistem u bë baza e korpusit të jeniçerëve.
Kjo nuk ishte histori romantike karriere perandorake. Ishte marrje e fëmijës nga familja, shkëputje nga rrënja, kthim i trupit dhe talentit të tij në pronë të sulltanit. Disa prej këtyre fëmijëve mund të ngjiteshin në poste të larta, por kjo nuk e pastron sistemin. Edhe një zinxhir i artë mbetet zinxhir.
Një perandori që merr fëmijët e popujve të nënshtruar për të ndërtuar ushtrinë e vet nuk është bamirëse. Është perandori që ushqehet me gjakun e atyre që sundon.
Kryengritjet shqiptare: prova se shqiptarët nuk e pranuan robërinë
Përballë kësaj historie nuk qëndron një popull i heshtur. Shqiptarët nuk ishin popull i dorëzuar. Ata u ngritën vazhdimisht. Nga qëndresa e Skënderbeut deri te kryengritjet e shekujve XIX–XX, historia shqiptare është histori refuzimi ndaj zhdukjes.
Në shekullin XX, kryengritjet shqiptare kundër centralizimit osman morën formë të qartë politike. Kryengritja e vitit 1912 kërkoi bashkimin e vilajeteve shqiptare dhe autonomi politike e kulturore. Britannica shkruan se pas politikës së centralizimit osman më 1908, udhëheqësit nacionalistë shqiptarë drejtuan një seri kryengritjesh në vitet 1909–1912, duke kërkuar bashkimin e distrikteve shqiptare dhe autonomi politike e kulturore brenda perandorisë.
Kjo është e rëndësishme: shqiptarët nuk kërkonin të zhdukeshin në Perandori. Ata kërkonin të njiheshin si trup kombëtar. Por perandoria i trajtoi kërkesat shqiptare si problem sigurie, jo si të drejtë historike. Dhe kur një perandori i përgjigjet gjuhës me ndalim, autonomisë me ushtri, shkollës me frikë dhe identitetit me shtypje, ajo e ka humbur moralisht të drejtën të quhet mbrojtëse.
Lidhja e Prizrenit: momenti kur shqiptarët panë tradhtinë e madhe
Viti 1878 është një nga pikat më të dhimbshme të historisë shqiptare. Pas luftës ruso-turke dhe Kongresit të Berlinit, tokat shqiptare u rrezikuan seriozisht të ndaheshin mes fqinjëve. Lidhja e Prizrenit lindi pikërisht për të mbrojtur këto toka.
Ajo që duhet thënë qartë është kjo: shqiptarët u detyruan të organizoheshin sepse perandoria që i kishte sunduar për shekuj nuk po i mbronte më si popull. Porta Osmane ishte më e interesuar të shpëtonte çfarë mund të shpëtonte nga trupi i vet perandorak sesa të mbronte tërësinë shqiptare.
Britannica thekson se Lidhja e Prizrenit u krijua në një moment kur paqja pas luftës ruso-turke rrezikonte ndarjen e Shqipërisë osmane dhe kalimin e disa krahinave te Mali i Zi, Serbia dhe Greqia. Kjo do të thotë se projekti shqiptar i vetëmbrojtjes lindi nga rreziku real i copëtimit.
Këtu qëndron akuza e rëndë: Perandoria Osmane i kishte përdorur shqiptarët për shekuj, por kur erdhi koha e rënies, nuk i mbrojti si komb. Tokat shqiptare u kthyen në monedhë diplomatike.
Fundi i perandorisë: kur shqiptari mbeti pa mbrojtje
Në vitin 1912, shqiptarët shpallën pavarësinë në Vlorë. Por kjo pavarësi nuk erdhi në kushte normale. Ajo erdhi në mes të luftës, në mes të pushtimeve ballkanike dhe në mes të rrëzimit të Perandorisë Osmane në Evropë.
Traktati i Londrës i 30 majit 1913 vulosi humbjen e pothuajse gjithë territorit evropian të Perandorisë Osmane, përfshirë Shqipërinë dhe Maqedoninë osmane; pavarësia shqiptare u njoh nga Fuqitë e Mëdha, ndërsa Maqedonia u nda mes aleatëve ballkanikë. Britannica për Luftërat Ballkanike e përmbledh qartë: Perandoria Osmane humbi pothuajse të gjitha territoret evropiane të mbetura, ndërsa kufijtë e Shqipërisë u përcaktuan nga fuqitë ndërkombëtare.
Pra, nuk kemi një “shitje” me kontratë tregtare si në pazar bagëtish. Por kemi diçka politikisht edhe më të rëndë: një perandori në rënie që për shekuj e kishte administruar hapësirën shqiptare, në momentin vendimtar nuk garantoi dot as kufijtë, as popullsinë, as të drejtën historike të shqiptarëve mbi tokat e tyre.
Shqiptarët dolën nga Perandoria Osmane të vonuar në shtetformim, të dëmtuar në arsim kombëtar, të copëtuar në kufij, të dobësuar në institucione dhe të rrethuar nga shtete fqinje që kishin platforma kombëtare të konsoliduara më herët. Kjo është plaga e madhe: shqiptarët hynë në shekullin XX si komb i lashtë, por me shtet të vonuar. Dhe një nga arsyet kryesore ishte sundimi i gjatë osman, që nuk lejoi zhvillimin normal të kombit shqiptar si subjekt politik më vete.
Copëtimi: krimi i fundit politik
Kur flasim për tokat shqiptare që mbetën jashtë Shqipërisë, nuk flasim për hartë abstrakte. Flasim për njerëz, fshatra, qytete, varreza, shtëpi, kisha, xhami, male, fusha, këngë, gjuhë dhe kujtesë.
Kosova, Çamëria, pjesë të Maqedonisë së sotme të Veriut, viset shqiptare në Mal të Zi, Lugina e Preshevës dhe zona të tjera nuk janë thjesht “territore”. Janë pjesë të trupit historik shqiptar që u lanë jashtë shtetit shqiptar në procesin e kufijve të vitit 1913.
Këto toka nuk u humbën sepse shqiptarët nuk ekzistonin. U humbën sepse shqiptarët nuk kishin shtet të konsoliduar në kohë. Dhe pse nuk kishin? Sepse për shekuj u mbajtën brenda një perandorie që nuk u dha institucion kombëtar, nuk u dha shkollë kombëtare, nuk u dha administratë kombëtare dhe nuk u njohu si njësi politike shqiptare. Ky është thelbi i akuzës historike.
Perandoria që mori besën shqiptare, por nuk ia ktheu shqiptarit drejtësinë
Shqiptarët i dhanë Perandorisë Osmane ushtarë, vezirë, administratorë, trima, taksa, gjak dhe besnikëri të detyruar. Shumë shqiptarë arritën poste të larta në Perandori. Por kjo nuk e ndryshon pyetjen kryesore: çfarë mori kombi shqiptar në këmbim?
Gjenocid, dëbim, zhdukje kulturore: çfarë duhet thënë me kujdes
Kur përdorim fjalën “gjenocid”, duhet të jemi të saktë. Në kuptimin juridik modern, gjenocidi është kategori e përcaktuar pas shekullit XX. Për periudhën osmane, më e saktë historikisht është të flitet për dhunë sistemike perandorake, shtypje, asimilim, dëbime, masakra, shkatërrim të elitave lokale, ndalim të arsimit kombëtar dhe politika që në efekt prodhuan zhdukje kulturore e dobësim kombëtar.
Por edhe nëse fjala juridike moderne kërkon kujdes, plaga morale nuk zvogëlohet. Një popull që i ndalohet shkolla, i merret fëmija, i shtypet gjuha, i dënohet kryengritja dhe i copëtohet toka, ka të drejtë ta quajë atë histori si një proces të gjatë shkatërrimi kombëtar.
Sepse gjenocidi nuk nis gjithmonë me shfarosje të menjëhershme. Ndonjëherë nis me ndalim gjuhe. Me zhdukje shkolle. Me shkulje identiteti. Me kthim të njeriut në nënshtetas pa emër kombëtar.
Aktakuza
Prandaj, aktakuza historike ndaj Perandorisë Osmane është kjo:
Historia nuk është urrejtje, është kujtesë
Ky artikull nuk është thirrje kundër popujve të sotëm. Nuk është urrejtje ndaj njerëzve të zakonshëm turq, grekë, serbë, malazezë apo kujtdo tjetër. Historia nuk duhet përdorur për urrejtje primitive. Por historia nuk duhet as sterilizuar, as zbukuruar, as fshehur.
Perandoria Osmane nuk ishte “shtëpia e përbashkët” ku shqiptarët lulëzuan si komb. Ishte struktura që për shekuj e vonoi kombin shqiptar, e mbajti të shpërndarë, e pengoi në gjuhë e shkollë, e shfrytëzoi në taksa e ushtri dhe në fund nuk e mbrojti nga copëtimi.
Prandaj shqiptarët nuk kanë pse t’i kërkojnë falje historisë kur thonë të vërtetën.
Sepse një komb që harron kush ia ndaloi gjuhën, kush ia mori djemtë, kush ia shtypi kryengritjet dhe kush e la tokën e tij në pazare kufijsh, rrezikon ta humbasë edhe një herë atë që mezi e shpëtoi: kujtesën. Dhe pa kujtesë, kombi nuk vdes menjëherë. Por fillon të mos e njohë më veten, do t’iu jemi mirenjohes nese do te na ndihmonit që të mirmbajmë faqen vetëm duke shtypur(mbi foton) që ndodhet më poshtë.Faleminderit për mirkuptimin SHQIPE
